Lisanne Wepler maakt etsen van bomen. Ze zit uren bij een boom en zet lijnen op een etsplaat. Daarna laat ze een zuur diens werk doen. Gedurende een maand zet ze er dag na dag nieuwe lijnen bij, met als gevolg dat de oudere lijnen zwarter en de jongere lijnen lichter zijn. De boom wordt met aandacht beleefd en in beeld gebracht.
Vanaf vrijdag 26 april 2024 worden enkele van haar werken tentoongesteld in de aula van de Historische Begraafplaats Groenesteeg in Leiden:
De opening van de grafiek-expositie is op vrijdag 26 april 2024 in de aula van de Historische Begraafplaats Groenesteeg. Ter gelegenheid daarvan heeft Lisanne om 15.00 uur een openbaar gesprek over stadsbomen met Eduard Groen van de Bomenbond Rijnland.
De lijst hierboven bevat titels van boeken die ik op deze website bespreek.
Voor de hand liggend binnen dit kader (de website van een tuinontwerper) zou zijn dat de lijst wordt aangevoerd door een boek over tuinen en planten, dan wel een boek over ontwerpen en/of ontwerpers. Zo is het niet. Het eerste boek op mijn lijst is een boek van de Italiaanse schrijver en semioticus Umberto Eco, over lijsten in de betekenis van opsommingen.
De betovering van lijsten
De betovering van lijsten, in 2009 geschreven door Umberto Eco, begint met een verhaal over het schild van Achilles. Homerus beschrijft dat schild in het achttiende boek van de Ilias. Eco vertelt het na en geeft er een nadere duiding aan.
Illustraties van het schild van Achilles, zoals op de bladzijden 8 en 11 van het boek ‘De betovering van lijsten’.
Daarbij concludeert Eco dat het schild van Achilles de ultieme manifestatie van de Vorm is, van de manier waarop binnen de kunst harmonische voorstellingen worden gecreëerd waarin een bepaalde orde is aangebracht, een hiërachie, een voorgrond/achtergrondrelatie, tussen de voorgestelde zaken. Hij doelt op de verwijzende functie: een verhaal dat met woorden of met beelden vertelt dat er in de reële wereld, of in mogelijke werelden, “objecten en situaties bestaan die er zus of zo uitzien”.
Umberto Eco schrijft: “Een bepaalde vorm-geving zal ons niet aanzetten tot het zien van andere zaken dan die welke zijn gerepresenteerd: het schild van Achilles zegt alleen wat over de afgebeelde steden en velden en rept niet van hetgeen zich buiten de cirkel van de Oceaan bevindt.”
Dat bracht mij op de volgende gedachte. Net als een beeldhouwer wil een tuinontwerper een vorm creëren, zich die voorstellen, een orde aanbrengen, verwijzen naar een verhaal. Een tuinontwerper probeert te visualiseren hoe de tuin er uit kan zien.
Eco waarschuwt dat de artistieke weergave drastisch verandert als de kunstenaar (n.b. ik beschouw een tuinontwerper ook als een kunstenaar) onbekend is met de grenzen van hetgeen hij wil weergeven: “Of hij weet niet over hoeveel zaken hij het eigenlijk heeft en gaat dus maar uit van een, zo niet oneindige, dan toch op zijn minst astronomische hoeveelheid, óf hij slaagt er niet in een wezensdefinitie van iets te geven […] en somt in plaats daarvan de eigenschappen ervan op, teneinde het er over te kunnen hebben en het begrijpelijk en op een of andere manier waarneembaar te maken […].
Dat is de uitdaging: woorden, verhalen, om te zetten in beelden. Verschillende kunstenaars hebben getracht het genoemde schild in beeld te vatten, maar zijn daar, zoals te verwachten viel, volgens Eco slechts zeer bij benadering in geslaagd.
Tuinontwerpers zetten de woorden en verhalen van hun opdrachtgevers om in de verbeelding van tuinen. Het ontwerp is de verbeelding van een mogelijke tuin, geen volmaakte tuin. Een volmaakte tuin bestaat alleen in het rijk van de woorden.
Het boek wekte een tweede gedachte op die verband houdt met het werk van een tuinontwerper. Welke lijsten koestert de tuinontwerper? Dan zullen toch vooral de persoonlijke plantenlijsten zijn. Zelf blijf ik bezig om dergelijke lijsten samen te stellen voor de tuinen die ik mij verbeeld. En ik houd mijn favoriete planten ook in de reële wereld in het vizier: hoe maken ze het in al die verschillende tuinen?
Alleen al de inhoudsopgave van het boek De betovering van lijsten doet prikkelt mijn verbeelding. Om een paar hoofdstukken (van de 21) te noemen:
de visuele opsomming
het onuitsprekelijke
lijsten van zaken
lijsten van plekken
de ene lijst is de andere niet
interactie tussen lijst en vorm
het curiositeitenkabinet
definities op grond van eigenschappen en wezensdefinities
de coherente overdaad
de chaotische opsomming
In het hoofdstuk ‘De coherente overdaad‘ is een beschrijving opgenomen van de bloemen in de tuin van Paradou in De fout van pastoor Mouret van Zola. Een prachtig beschreven tuin…, maar inderdaad een voorbeeld van coherente overdaad.
Ieder hoofdstuk bevat wel een vonk voor inspiratie of juist een signaal dat waarschuwt voor onbalans.
In dit stukje wil ik de kans niet laten lopen om een van de mooiste lijsten te citeren die ik ken en die ook Eco in zijn boek aanhaalt, namelijk een lijst die Borges heeft verzonnen, de opsomming van dieren in de Chinese encyclopedie Hemels emporium van welwillende kennis, met de volgende onderverdeling van dieren: [1] toebehorend aan de keizer; [2] gebalsemde; [3] getemde; [4] speenvarkens; [5] zeemeerminnen; [6] fabeldieren; [7] zwerfhonden; [8] die welke in deze classificatie zijn opgenomen; [9] die welke tekeergaan als dwazen; [10] ontelbare; [11] die welke getekend zijn met een fijn kameelharen penseel; [12] enzovoorts; [13] die welke net een vaas hebben gebroken; [14] die welke in de verte op vliegen lijken.
Volgens Eco is dit een voorbeeld van een manier om de wereld eens flink door elkaar te schudden en als het ware eigenschappen op een hoop te gooien en zo nieuwe verbanden tussen uiteenlopende zaken bloot te leggen dan wel vraagtekens te plaatsen bij verbanden die als algemeen geldend worden beschouwd.
Die benadering… een vraagstuk in een conceptuele fase flink door elkaar te schudden, verbanden te onderzoeken, weer orde aan te brengen… dat is wat mij als tuinontwerper aanspreekt… daar aan te werken… dat is inspirerend.
Eduard Groen
Leiden, 7 oktober 2020; herzien op 31 januari 2021
Eco, Umberto (2009) De betovering van lijsten. Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam.Vertaald door Yond Boeke en Patty Krone.
Borges, J.L. (1981) ‘De analytische taal van John Wilkins’, in: De cultus van het boek en andere essays, De Bezige Bij, Amsterdam.
Welke boom te kiezen in aan nieuw aan te leggen tuin? Wie kan daarbij helpen?
Dit najaar kon ik hiervoor te rade gaan bij twee recent verschenen boeken. Hypernatuur, met als ondertitel ‘planten met het oog op de toekomst‘, geschreven door Cor van Gelderen (€ 35,00) en De juiste boom voor elke tuin (€ 34,90), geschreven door Martin Hermy.
Beide lijvige boeken, dik en zwaar. Hypernatuur 256 bladzijden, weegt 1663 gram en kost € 35,00; De juiste boom voor elke tuin 384 bladzijden, weegt 1920 gram en kost € 34,90.
Het boek van Martin Hermy is uitgebreider, diepgaander en ‘hoogdravender’. Er komen beduidend meer bomen aan bod en deze worden aan de hand van vele kenmerken systematisch beschreven. Het boek bevat veel theorie over de levenswijze van bomen, in het bijzonder ook in samenhang met het omringende ecosysteem. De schrijver heeft een wetenschappelijke ambitie, wat blijkt uit de vele bronvermeldingen, het uitgebreide notenapparaat en de vele literatuurverwijzingen. Daarnaast is ook een idealistische ambitie te bespeuren, gericht op om het promoten van het aanplanten van bomen. Hermy benoemt in het voorwoord wat zijn drijfveren zijn om het boek te schrijven: een diepgaande interesse in planten en daarnaast woede om de bomen die in de woon- en leefomgeving ‘nog steeds genadeloos worden gekapt’.
Het boek van Cor van Gelderen is beknopter, eenvoudiger en praktischer. De indeling van bomen (en andere planten) is overzichtelijk: een ‘plantenlijst schaduw’ en een ‘plantenlijst zon’. Cor beschrijft 160 schaduwplanten en 118 planten voor in de zon. Slechts een deel daarvan zijn bomen, ongeveer dertig in het deel schaduw en ongeveer twintig in het deel zon. Voor het overige betreft het struiken en planten voor in de kruidlaag. De drijfveren die van Van Gelderen noemt zijn liefde voor planten, ontroering en schoonheid. Hypernatuur heeft betrekking op herscheppen van een ‘bedachte natuur die is vormgegeven en geboetseerd’.
Beide auteurs maken er geen geheim van welke bomen hun persoonlijke voorkeur hebben. Martin Hermy beschrijft in zijn boek 570 boomsoorten, waarbij hij 32 soorten voorstelt die hij zelf een hoge waarde toekent voor het aanplanten in tuinen. Het zijn bomen die vele interessante kenmerken combineren, zoals prestaties in alle seizoenen, mooie en geurende bloemen, bijzondere kleuren, (eetbare) vruchten en opvallende schors.
Het is dan natuurlijk wel leuk om uit te vinden welke bomen beide auteurs bespreken. Ik noem hier bijvoorbeeld de Papieresdoorn (Acer griseum), de Katsura- ofwel Koekjesboom (Cercidiphyllum japonicum), de Gele kornoelje (Cornus mas), de Kerspruim (Prunus cerasifera) en de Wilde lijsterbes (Sorbus aucuparia).
Beide auteurs besteden ook aandacht aan het ontwerpen van tuinen. Cor van Gelderen doet dat in een hoofdstuk ‘Hoe ontwerp je een tuin’. In een twintigtal bladzijden legt hij uit hoe het gestructureerde proces er uitziet om tot een zorgvuldig uitgedacht ontwerp te komen. Leuk vind ik dat hij zich kwetsbaar opstelt door het ontwerp van zijn eigen tuin in het boek op te nemen, met twee foto’s daarvan en de uitgebreide plantenlijst. Martin Hermy besteed aandacht aan enkele aspecten van tuinontwerp, maar zijn insteek is meer vanuit de ecologie dan vanuit het ontwerp. Hij ziet het geweldige potentieel aan hectares dat – alle tuinen bij elkaar opgeteld – in het verschiet ligt om de ecologie te versterken door daar meer bomen aan te planten. Hij besteedt daarbij vooral aandacht aan hetgeen in de beperkte ruimte van een tuin mogelijk is. De focus ligt in het boek daarom ook op bomen lager dan 12 meter, met speciale aandacht voor bomen onder de 6 meter.
Waar Cor van Gelderen zijn totale plantenlijst opdeelt in twee categorieën, schaduw en zon, heeft Martin Hermy een indeling in 23 categorieën. Deze lijst bevat onder meer leibomen, mini’s, zuilvormige bomen, bomen voor de schaduw, altijd- of wintergroene bomen, en bomen voor bijen. Een apart lijstje bomen is opgenomen in een rubriek ‘rariteitenkabinet’.
Voor de aardigheid heb ik er een boekje bijgenomen van een auteur die als een van de eersten in ons taalgebied een boek over bomen heeft geschreven dat is bedoeld als een praktische raadgever voor de niet-vakman. De allereerste zelfs. In ieder geval, dat beweert Bert Schut zelf in het voorwoord van zijn in 1977 gepubliceerde ‘Praktisch bomenboek’ (Erven Thomas Rap, Vijverhof, Baarn). Ik tel in dat boek meer dan dertig categorieën. Voor een groot deel is een overlap te bespeuren met de indeling door Hermy. Maar uiteraard heeft elk van de auteurs ook zo eigen invalshoeken.
Wat Hermy wel als categorie benoemt en Schut niet zijn onder andere leibomen, meerstemmige bomen, droogtetolerante bomen en bomen voor daktuinen. Wat Schut als categorieën noemt en Hermy op zijn beurt niet zijn andere andere bomen voor hagen, ‘tegen luchtvervuiling redelijk bestand zijnde boomsoorten’ en ‘beplantingen die lawaaioverlast beperken’. Dat wil niet zeggen dat Hermy voor dat soort aspecten geen aandacht heeft. In de tekst van het boek komen dergelijke invalshoeken op diverse plekken ook aan de orde.
De beide besproken boeken zijn goed verzorgd.
Cor van Gelderen heeft fraaie foto’s van Wouter van der Tol in zijn boek opgenomen. Mede daardoor heeft het boek een grote eenheid in presentatie en uitstraling.
Martin Hermy heeft met grafisch ontwerper Sam Gobin een zeer rijk en fraai vormgegeven boek afgeleverd. Het boek bevat talrijke foto’s en tabellen, met steeds uitstekende verwijzingen naar vindplaatsen elders in het boek.
Het zijn boeken die ik het komende jaar zeker herhaaldelijk zal raadplegen. Het boek van Cor van Gelderen om inspiratie op te doen en om te genieten van de foto’s en de beschrijvingen van zijn favoriete planten. Het boek van Martin Hermy om me verder te verdiepen in vele kwaliteiten van de bomen die hij in dit standaardwerk heeft opgenomen.
Beide boeken kunnen helpen in het keuzeproces dat zo belangrijk is bij het ontwerpen en inrichten van tuinen: de juiste boom en plant in de tuin.
Eduard Groen, Leiden, 31 december 2020
Naschrift: foto’s van de inhoudsopgaven:
Hieronder: Hypernatuur, planten met het ook op de toekomst
Groen [+] Tuinontwerp is een ontwerpbureau voor natuurlijke tuinen. Bij de verbeelding van mogelijkheden is veel aandacht voor planten in relatie tot elkaar en tot de overige natuurlijke omgeving.
Een tuin is een gebruiksruimte en de behoeften, wensen en eisen van de opdrachtgever vormen de kaders waarbinnen het ontwerp, de aanleg en de beplanting hun gestalte krijgen.
Eduard Groen is een in 2020 beginnend tuinontwerper in het Prinsdom van Letterrijk. Een motto dat hem aanspreekt: ‘Altijt leersaem‘. Hij volgt een opleiding tot tuinontwerper bij de OntwerpAcademie; lessen tuinarchitectuur van Dolf Houtman, Ploni Sikkes en Lars Veenboer; lessen plantenkunde van Ingrid van der Ven.
Eduard Groen is beschikbaar voor voor tuinontwerp per oktober 2020: advies, ontwerpschetsen, compleet tuinontwerp, beplantingsplan en regie bij de aanleg: van ontwerp tot uitvoering.
Deze isometrische schets, die ik maakte op 18 januari 2020, geeft een ruimtelijk overzicht van de botanische schuiltuin van Oostvliet.
Dezelfde botanische schuiltuin, maar dan gefotografeerd op 3 oktober 2020. Vrijwel alle elementen van het tuinontwerp zijn gerealiseerd. De broedplaats voor ringslangen wordt nog afgemaakt. Aan pergola naast de kweekkas wordt gewerkt in de werkplaats
Het bord in de schuiltuin is ontworpen door grafisch ontwerper Sam Gobin.
Basistarief schetsontwerpen voor tuinen tot 100 m2: € 295; tuinen tot 500 m2 € 495; tuinen tot 1.000 m2 € 695; tuinen groter dan 1.000 m2 prijsopgave na bezichtiging. Van deze en onderstaande prijzen kan worden afgeweken in onderling overleg, afhankelijk van de bijzondere aard van de tuin.
Uitgewerkte ontwerpen, inclusief technische tekeningen en verlichtingsplan: verdubbeling van het basistarief.
Beplantingsplan, inclusief beplantingslijst: per 100 m2: € 95
Regie bij aanleg van de tuin: € 80 per uur
BTW-plichtig
Ingeschreven bij de Kamer van Koophandel onder nummer 80492436
